Popüler Hatalar

Bu arşiv, sektörde normalleşmiş anti-pattern’leri kayıt altına alır. Her madde dört soruya cevap verir: nerede görülür, neden yanıltıcı, nasıl düzeltilir, ve varsa ilgili metot sayfası.

Maddeler kötü niyet varsayımıyla yazılmadı. Çoğu, kütüphane varsayılanlarının ya da “grafik daha iyi görünsün” refleksinin sonucudur. Sonuç açısından fark etmez: okuyucu yanlış sayıyı okur.

Kod	Desen	Ana zarar
HA-01	Kesik eksen	Farkı şişirir
HA-02	3B pasta ve perspektif	Ön dilimleri büyütür
HA-03	Çift eksenli korelasyon	Olmayan ilişki üretir
HA-04	Ölçeksiz momentum barı	Yanlışlanamaz iddia
HA-05	Küçük örneklemli yüzde	Gürültüyü yetenek sanar
HA-06	Gökkuşağı renk skalası	Veride olmayan sınır üretir
HA-07	Kümülatif büyüme illüzyonu	Düşüşü gizler
HA-08	Normalize edilmemiş ısı haritası	Sinyali sıfırlar
HA-09	Anlamsız ondalık hassasiyet	Sahte kesinlik
HA-10	Birimsiz eksen	Doğrulanamaz grafik

HA-01 · Kesik eksen

Nerede görülür — Çeyreklik gelir sunumları, takım karşılaştırma çubukları, “performans” panoları. Çoğu grafik kütüphanesinde varsayılan davranıştır.

Neden yanıltıcı — Okuyucu çubuk uzunluğunu oranla algılar. Taban sıfırdan kaydırıldığında algılanan oran veriyle bağını koparır. 1.92 ve 1.48 değerlerinde gerçek fark %30’dur; taban 1.40 yapıldığında çubuklar 6.5 kat farklı görünür.

Düzeltme — Uzunlukla kodlanan her grafikte taban sıfır. Nefes payı gerekiyorsa tavan yükseltilir, taban kaydırılmaz. Konumla kodlanan grafiklerde kırpma serbesttir ama eksen üzerinde işaretlenir.

→ Ölçeklendirme ve Oranlar

HA-02 · 3B pasta ve perspektif bozulması

Nerede görülür — Pazar payı slaytları, ofis paketlerinin “şık” grafik şablonları.

Neden yanıltıcı — Eğim açısı $\theta$ ile bakıldığında tüm dilim alanları $\cos\theta$ ile ölçeklenir; buraya kadar oranlar korunur. Bozulmayı yaratan, yalnızca ön dilimlerde görünen kenar duvarıdır. Aynı açıya sahip iki dilimden öne bakan, arkadakinden fazla mürekkep kaplar. Üstüne, insan gözü zaten açıyı uzunluktan çok daha kötü tahmin eder.

Düzeltme — Üç seçenek, bu sırayla: çubuk grafik, yatay çubuk grafik, düz (2B) pasta. Pasta yalnızca dilimler bir bütünün parçasıysa ve sayıları 5’i geçmiyorsa kullanılır. 3B hiçbir koşulda kullanılmaz — derinlik ekseninde veri yoktur.

HA-03 · Çift eksenli korelasyon yanılsaması

Nerede görülür — “Reklam harcaması ve gelir”, “koşu mesafesi ve gol” tipi ikili çizgi grafikleri.

Neden yanıltıcı — İki serinin ekseni bağımsız ölçeklenebildiği için, eğrilerin kesişme ve örtüşme noktaları eksen seçiminin sonucudur, verinin değil. Aynı iki seriden, eksenleri kaydırarak hem “mükemmel uyum” hem “hiç ilgisi yok” grafiği üretilebilir.

Düzeltme — İki seri gerçekten karşılaştırılacaksa: ortak birime normalize et (ikisini de indeksle, $t_0 = 100$ ), ya da doğrudan dağılım grafiği çiz ve korelasyon katsayısını yaz. Çift eksen kullanılacaksa her iki eksenin sıfırı hizalanır ve seçim gerekçesi yazılır.

HA-04 · Ölçeksiz momentum barı

Nerede görülür — Canlı maç yayınları, borsa terminallerinin “momentum” göstergeleri.

Neden yanıltıcı — Hangi olayların hangi ağırlıkla, ne kadar geriye bakılarak toplandığı yazılmaz. Bu grafik yanlış değildir — değerlendirilemez. Sönüm sabitini değiştirmek aynı maçtan “ev sahibi hükmetti” (3.03 kat) ya da “başa baş” (1.79 kat) sonucu çıkarır.

Düzeltme — Ağırlık tablosu, sönüm sabiti $\lambda$ ve yarı ömür $t_{1/2}$ grafiğin yanında yazılır. Mümkünse parametre okuyucuya açılır; oynatılabilen bir parametre iddiayı yanlışlanabilir yapar.

→ Baskı ve Momentum

HA-05 · Küçük örneklemli yüzde

Nerede görülür — Oyuncu istatistik kartları, A/B test panoları, “en iyi performans” sıralamaları.

Neden yanıltıcı — %100 ifadesi paydayı gizler. 1/1 ile 47/47 aynı sayıya yuvarlanır ama taşıdıkları kanıt kıyaslanamaz. Sıralamalar ham oranla yapıldığında tepeyi neredeyse her zaman en küçük örneklem kazanır — yani liste yeteneği değil gürültüyü sıralar.

Düzeltme — Payda her zaman görünür. Sıralamada ham oran yerine popülasyon ortalamasına küçültülmüş tahmin kullanılır: $\tilde{x} = (x + k\mu_0)/(m/90 + k)$ . Eşik altı değerler soluklaştırılır ve n = 3 biçiminde işaretlenir.

→ Ölçeklendirme ve Oranlar

HA-06 · Gökkuşağı renk skalası

Nerede görülür — Isı haritaları, saha yoğunluk grafikleri, coğrafi panolar.

Neden yanıltıcı — Gökkuşağı (jet/hsv) skalası algısal olarak düzgün değildir. Sarı bölgesi dar bir veri aralığında keskin bir sıçrama gibi görünür; yeşil bölgesi geniş bir aralığı düzleştirir. Sonuç: veride olmayan sınırlar üretir, gerçek geçişleri gizler. Ayrıca renk körlüğünde sıralama tamamen kaybolur.

Düzeltme — Sıralı veride tek renk gradyanı veya algısal olarak düzgün skalalar (viridis, magma, cividis). Sıfır etrafında simetrik veride ayrışan (diverging) skala ve nötr orta nokta. Renk tek kodlama kanalı olmamalı — değer etiketi veya kontur eklenir.

HA-07 · Kümülatif grafikle büyüme illüzyonu

Nerede görülür — “Toplam kullanıcı”, “kümülatif indirme”, “bugüne kadarki gelir” grafikleri.

Neden yanıltıcı — Kümülatif seri matematiksel olarak azalamaz. Yeni kullanıcı sayısı her ay düşse bile toplam eğri yukarı gider. Grafik büyümeyi değil, yalnızca “hâlâ pozitif” olduğunu gösterir — ama okuyucu ivme görür.

Düzeltme — Büyümeyi göstermek istiyorsan dönemsel değeri (aylık yeni kullanıcı) çiz. Kümülatif eğri gerekiyorsa yanında dönemsel seriyi de göster; tek başına yayınlanmaz.

HA-08 · Yön normalizasyonu yapılmamış ısı haritası

Nerede görülür — Maç sonrası saha yoğunluk haritaları, pas ağları.

Neden yanıltıcı — Takımlar devre arasında saha değiştirir. Ham koordinatlarla çizilen ısı haritasında bir takımın ilk yarı sol kanat yoğunluğu ile ikinci yarı sağ kanat yoğunluğu birbirini götürür. Grafik “kanat tercihi yok” der; veri tam tersini söylüyordur.

Düzeltme — Koordinatlar kanonik çerçeveye çevrilir: her takım her zaman soldan sağa hücum ediyormuş gibi çizilir, $x' = 100 - x$ dönüşümüyle. Hücum yönü grafiğin üzerinde bir okla belirtilir.

→ Yön ve Eksen Ayrıştırması

HA-09 · Anlamsız ondalık hassasiyet

Nerede görülür — Otomatik üretilen panolar, dışa aktarılmış tablolar.

Neden yanıltıcı — 0.4285714 xG yazan bir hücre, verinin milyonda bir duyarlıkla bilindiğini ima eder. Oysa değer 7 olaydan türetilmiştir. Sahte kesinlik, okuyucunun güven kalibrasyonunu bozar — küçük farkları anlamlı sanır.

Düzeltme — Gösterilen basamak sayısı örneklem büyüklüğüyle sınırlanır; pratik kural olarak anlamlı basamak $\approx \log_{10} n$ . 7 olaydan türeyen bir oran 0.43 yazılır, 0.4285714 değil. Tabloda sayılar ondalık noktada hizalanır ve sabit basamakla yazılır.

HA-10 · Birimsiz / lejantsız eksen

Nerede görülür — Sunum slaytlarına yapıştırılmış ekran görüntüleri, sosyal medyada dolaşan grafikler.

Neden yanıltıcı — Birim yazmayan eksen, grafiği doğrulanamaz yapar. “Baskı” başlıklı bir eksende 12 sayısı iyi mi kötü mü, artıyor mu azalıyor mu bilinemez. Ters yönlü metriklerde (PPDA, churn, risk skoru) bu, doğrudan yanlış okumaya yol açar: düşük değer “kötü” sanılır.

Düzeltme — Her eksende büyüklüğün adı, birimi ve yönü yazar: Baskı yoğunluğu (1/PPDA) — yüksek = daha yoğun. Her renk lejantta bir değişkene bağlanır. Kaynak ve ölçüm dönemi grafiğin altında durur.

Arşive katkı ölçütü

Bir desenin bu listeye girmesi için üç koşul gerekir: tekrarlanabilir olmalı (tek bir kötü grafik değil, yaygın bir alışkanlık), mekanizması açıklanabilir olmalı (neden yanılttığı gösterilebilmeli), ve düzeltmesi somut olmalı (“daha dikkatli ol” düzeltme sayılmaz).

Üçünü karşılamayan gözlemler bu sayfada yer almaz — Manifesto gereği, kanıtlanamayan iddia yayınlanmaz.